Bộ não con người có những lối tắt giúp quyết định nhanh trong đời sống hằng ngày, nhưng chúng dẫn tới sai lệch có hệ thống trong một số tình huống. Dưới đây là sáu cái hay gặp nhất khi ra quyết định.
1. Chỉ tìm bằng chứng ủng hộ
Khi đã nghiêng về một phương án, ta có xu hướng chú ý tới thông tin ủng hộ nó và bỏ qua thông tin ngược lại — không cố ý, mà tự nhiên.
Cách giảm: giao cho một người trong nhóm nhiệm vụ tìm lý do phản đối, và nói rõ đó là nhiệm vụ được giao. Cách này khiến việc phản biện trở thành công việc chứ không phải thái độ.
2. Bám vào con số đầu tiên
Con số nghe đầu tiên trở thành mốc mà mọi con số sau được so vào, kể cả khi nó không có cơ sở gì.
Đây là lý do bên báo giá trước thường có lợi thế trong thương lượng.
Cách giảm: tự ước lượng giá trị hợp lý trước khi nghe con số của bên kia, và viết ra.
3. Tiếc công đã bỏ ra
Tiếp tục một việc đang hỏng vì đã đầu tư nhiều — dù phần đã bỏ ra không lấy lại được, tiếp tục hay dừng.
Cách giảm: đặt câu hỏi lại cho đúng — "nếu hôm nay mới biết tới việc này, tôi có bắt đầu không?". Và định điểm dừng từ trước, như đã nói ở bài kế hoạch dự phòng.
4. Lấy cái dễ nhớ làm cái hay xảy ra
Ta ước lượng khả năng của một chuyện dựa trên việc nghĩ ra ví dụ dễ hay khó. Nên những chuyện được kể nhiều — vì hiếm và gây chú ý — bị đánh giá là hay xảy ra hơn thực tế.
Cách giảm: tìm số liệu thật thay vì dựa vào cảm giác, nhất là khi đánh giá rủi ro.
5. Chỉ thấy người thành công
Học từ các trường hợp thành công là chuyện tự nhiên, nhưng những người làm y hệt mà thất bại thì không ai kể lại — nên không nằm trong mẫu quan sát.
Kết quả là ta rút ra bài học từ một tập dữ liệu thiếu mất phần quan trọng nhất.
Cách giảm: chủ động hỏi "có ai làm cách này mà không thành không, và vì sao?". Câu trả lời thường khó tìm hơn nhiều — chính điều đó đã nói lên vấn đề.
6. Tin chắc quá mức
Người ta thường tự tin vào ước lượng của mình hơn mức chính xác thực tế cho phép, và điều này đúng cả với người có chuyên môn.
Cách giảm: thay vì ước một con số, ước một khoảng đủ rộng để mình thấy khá chắc. Rồi mở rộng khoảng đó thêm một chút — thực tế cho thấy khoảng người ta đưa ra gần như luôn hẹp hơn cần thiết.
Vì sao biết tên chúng vẫn chưa đủ
Điều đáng nói nhất: các nghiên cứu cho thấy biết về các lối nghĩ lệch này không làm người ta bớt mắc phải bao nhiêu. Chúng hoạt động ở mức tự động, dưới ngưỡng nhận biết.
Thứ thật sự giúp là quy trình — vì quy trình chạy ngay cả khi mình đang không tỉnh táo:
- Viết ra tiêu chí trước khi xem phương án.
- Có người được giao việc phản biện.
- Định điểm dừng từ đầu.
- Ghi lại lý do quyết định để sau này đối chiếu.
- Với việc lớn, ngủ một đêm rồi đọc lại.
Năm việc này không cần ai phải tỉnh táo hơn bình thường — đó chính là điểm mạnh của chúng.