Chữ "mưu" trong tiếng Việt mang cả nghĩa tốt lẫn nghĩa xấu — mưu lược thì được khen, mưu mô thì bị chê. Ranh giới nằm ở đâu là câu đáng làm rõ, vì nó quyết định cách một người làm việc lâu dài.
Ba phép thử
Phép thử thông tin. Nếu bên kia biết hết những gì mình đang làm và đang tính, họ có còn đồng ý với thỏa thuận không?
Còn đồng ý — đó là mưu: mình chuẩn bị kỹ hơn, hiểu tình huống rõ hơn, đàm phán tốt hơn. Không còn đồng ý — đó là mánh: thỏa thuận chỉ tồn tại được nhờ họ không biết một điều gì đó.
Phép thử công khai. Nếu cách làm này được kể lại đầy đủ cho người mình tôn trọng, mình có thấy thoải mái không?
Phép thử này bắt được những trường hợp mà lý lẽ nghe vẫn xuôi nhưng cảm giác thì không ổn — thường thì cảm giác đó đúng.
Phép thử lặp lại. Nếu ai cũng làm như mình trong hoàn cảnh này, ngành nghề này sẽ thành ra sao?
Câu này lộ ra loại hành vi có lợi cho một người khi ít người làm, nhưng phá hỏng cả hệ khi nhiều người làm.
Vài trường hợp cụ thể
Không nói ra mọi thứ mình biết — trong đàm phán, không bên nào phải công khai hết. Đây là mưu, miễn là không nói sai sự thật và không giấu thứ mà bên kia có quyền được biết.
Nói sai về một sự việc — dù chỉ một chi tiết, đây là mánh. Không có mức độ nào cho việc này.
Trình bày thông tin theo cách có lợi cho mình — ranh giới nằm ở chỗ người nghe có nắm được bức tranh đúng hay không. Nhấn mạnh điểm mạnh là bình thường. Trình bày sao cho người nghe hiểu sai về một điều quan trọng thì không.
Chuẩn bị trước, tìm hiểu kỹ đối tác — hoàn toàn là mưu, và là phần đáng đầu tư nhất.
Tạo áp lực thời gian giả — nói một hạn chót không có thật để ép bên kia quyết vội. Đây là mánh, và cũng là mánh dễ bị phát hiện nhất khi hạn đó trôi qua mà chẳng có gì xảy ra.
Lý do thực tế, không chỉ lý do đạo đức
Ngoài chuyện đúng sai, có ba lý do rất thực tế để giữ ranh giới này.
Còn gặp lại. Trong hầu hết ngành nghề, tập người mình làm việc cùng nhỏ hơn tưởng tượng nhiều. Người bị qua mặt hôm nay có thể là người ra quyết định trong một thương vụ vài năm sau.
Tiếng lan nhanh hơn công. Một thương vụ tốt được vài người biết. Một lần không sòng phẳng được kể lại cho rất nhiều người, và được nhớ lâu hơn.
Chi phí duy trì. Mỗi điều không thật phải được nhớ và được bảo vệ. Càng nhiều thì càng tốn sức, và chỉ cần một chỗ hở là đổ cả.
Điều còn lại
Sau khi trừ đi phần mánh, cái còn lại của chữ "mưu" vẫn rất nhiều: chuẩn bị kỹ hơn người khác, hiểu tình huống rõ hơn, biết mình muốn gì, biết điểm dừng của mình, và kiên nhẫn hơn.
Đó là những thứ không ai phải giấu, ai cũng thấy được, mà vẫn tạo ra khác biệt lớn. Và chúng có một tính chất mà mánh không có: dùng càng nhiều thì càng mạnh lên.